به گزارش «تحریریه»، با وجود امضای توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ظرفیت ‌های موجود برای توسعه صادرات کشور، به ‌ویژه در بازار روسیه، همچنان به‌ طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است.

«جلیل جلالی ‌فر» فعال اقتصادی و صادر کننده و کارشناس حوزه روسیه و اوراسیا، با انتقاد از نبود اقدامات عملی برای بهره ‌برداری از فرصت‌ های تجاری موجود، معتقد است دولت در سطح شعار از توسعه صادرات حمایت می ‌کند، اما تصمیمات و عملکرد دستگاه‌ های مسئول با این رویکرد همخوانی ندارد.

وی همچنین با انتقاد از عملکرد اتاق بازرگانی و ضعف نظارت بر این نهاد، تأکید می‌کند که توسعه صادرات به بازارهای هدف، به ‌ویژه روسیه، مستلزم تسهیل دسترسی تجار، حمایت عملی از فعالان اقتصادی و پاسخ‌گو کردن نهادهای مسئول است. این فعال اقتصادی و تجاری در گفت و گوی پیش رو به چند پرسش ما درخصوص چالش های صادراتی کشور پاسخ داده است.

با توجه به برگزاری روز ملی صادرات، عملکرد دولت در زمینه توسعه صادرات و حمایت از صادرکنندگان چگونه بوده است؟

جلالی فر: واقعیت این است که در حوزه صادرات، نسبت به سال‌های گذشته تحول قابل‌ توجه و اتفاق جدیدی رخ نداده است. دولت ما در سطح شعار، خود را دولتی حامی صادرات معرفی می‌کند، اما وقتی به اقدامات عملی، رفتارها و تصمیمات آن نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که این عملکرد با یک رویکرد واقعی و صادرات ‌محور فاصله دارد.

توسعه صادرات صرفاً با شعار و تأکید بر اهمیت تجارت خارجی محقق نمی‌ شود؛ بلکه به اقدامات عملی، برنامه‌ ریزی مشخص و رفع موانعی نیاز دارد که صادر کنندگان در مسیر فعالیت خود با آنها مواجه هستند. اگر واقعاً توسعه صادرات برای دولت اولویت دارد، باید این اولویت در تصمیمات اجرایی و عملکرد دستگاه‌های مسئول دیده شود.

باید شرایطی فراهم شود که صادرکننده بتواند به بازارهای هدف دسترسی پیدا کند، با شرکای تجاری خود ارتباط برقرار کند و بدون مواجهه با موانع غیرضروری، فعالیت خود را گسترش دهد. متأسفانه، فاصله میان شعارها و اقدامات عملی همچنان وجود دارد و این مسئله باعث شده است ظرفیت‌های تجاری کشور به اندازه‌ای که انتظار می‌رود، مورد استفاده قرار نگیرد.

با توجه به تخصص شما در حوزه روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، آیا در سال‌های اخیر اقدام مؤثری برای توسعه تجارت با این منطقه انجام شده است؟

جلالی فر: اگر بخواهم از منظر تخصصی خودم، یعنی روابط تجاری ایران با روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به این موضوع نگاه کنم، باید بگویم یکی از اقدامات مهمی که در این حوزه انجام شده، امضای توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا بوده است. این توافق می ‌تواند فرصت مناسبی برای توسعه مبادلات تجاری ایران با کشورهای عضو این اتحادیه، به‌ویژه روسیه، فراهم کند.

اما مسئله اصلی این است که آیا توانسته‌ ایم از این فرصت به درستی استفاده کنیم؟ پاسخ من این است که خیر؛ دست‌کم در حوزه‌ای که بنده به ‌طور تخصصی دنبال می‌ کنم، اقدامات عملی متناسب با ظرفیت‌های این توافق مشاهده نمی ‌شود. امضای توافقنامه تجاری، به‌خودی‌ خود به افزایش صادرات منجر نمی‌شود.

برای بهره ‌برداری از چنین توافقی، باید زیرساخت‌ های لازم فراهم شود، تجار با فرصت‌های موجود آشنا شوند، مسیرهای دسترسی به بازار هدف تسهیل شود و نهادهای مسئول نیز وظایف خود را به‌درستی انجام دهند. وقتی چنین اقداماتی به ‌صورت مؤثر دنبال نشود، طبیعی است که بخش قابل ‌توجهی از ظرفیت‌های ایجاد شده در نتیجه توافق ‌های تجاری بلا استفاده باقی بماند.

به نظر شما چرا با وجود چنین فرصت ‌هایی، صادرات ایران به روسیه با تحول متناسب با ظرفیت‌های موجود مواجه نشده است؟

جلالی فر: یکی از مسائل مهم، عملکرد اتاق ‌های بازرگانی و نقش آنها در تسهیل دسترسی تجار ایرانی به بازارهای هدف است. اتاق بازرگانی باید یکی از نهادهای مؤثر در توسعه صادرات باشد. انتظار می ‌رود این نهاد با شناسایی فرصت‌های تجاری، ارائه اطلاعات دقیق درباره بازارهای هدف، ایجاد ارتباط میان تجار ایرانی و طرف‌های خارجی و کمک به رفع موانع ورود به بازارهای بین‌المللی، زمینه توسعه صادرات را فراهم کند.

اما انتقاد بنده این است که اتاق بازرگانی در انجام وظایف، به ویژه در حوزه صادرات، عملکرد رضایت ‌بخشی نداشته است. اگر قرار است تجارت خارجی کشور توسعه پیدا کند، اتاق بازرگانی باید از جایگاه تشریفاتی و فعالیت‌های محدود فراتر برود و به‌صورت عملی در خدمت تجار و صادرکنندگان قرار گیرد.

نکته دیگر این است که اتاق‌ های بازرگانی از ظرفیت‌ های مالی و امکانات قابل ‌توجهی برخوردارند؛ بنابراین، انتظار می‌ رود این منابع در مسیر تقویت زیرساخت‌های تجاری، تسهیل دسترسی به بازارهای هدف و حمایت از توسعه صادرات به کار گرفته شوند.

با این حال، انتقاد من این است که بخش مهمی از ظرفیت این نهادها به ‌جای آنکه صرف حل مسائل صادراتی و کمک به فعالان اقتصادی شود، درگیر موضوعات داخلی و رقابت‌های مربوط به انتخابات و کرسی‌های مدیریتی است. البته این انتقاد به معنای نادیده گرفتن تمام فعالیت‌های انجام‌ شده نیست؛ مسئله اصلی آن است که عملکرد اتاق بازرگانی باید بر اساس نتایج واقعی آن در توسعه صادرات ارزیابی شود، نه صرفاً بر اساس فعالیت‌های اداری و تشکیلاتی.

آیا دستگاه‌های دولتی و نهادهای نظارتی نیز در این زمینه مسئولیت دارند؟

جلالی فر: قطعاً همین‌طور است. اگر نهادی مانند اتاق بازرگانی وظیفه دارد به توسعه تجارت خارجی و صادرات کمک کند، باید عملکرد آن نیز مورد ارزیابی قرار گیرد. نهادهای مسئول نباید نسبت به عملکرد مجموعه ‌هایی که در توسعه صادرات نقش دارند، بی‌تفاوت باشند. اگر یک نهاد از منابع، امکانات و جایگاه قانونی برخوردار است، اما نتایج فعالیت آن متناسب با انتظارات نیست، باید دلایل این وضعیت بررسی شود و برای اصلاح آن اقدام کرد.

انتقاد من این است که در این زمینه، نظارت مؤثر و پیگیری جدی آن ‌طور که انتظار می‌رود، وجود ندارد. در نتیجه، مشکلات تکرار می‌شوند، فرصت‌های تجاری از دست می‌ روند و فعالان اقتصادی نیز در مواجهه با موانع موجود، حمایت کافی دریافت نمی‌کنند.

اگر دستگاه‌های مسئول و نهادهای نظارتی به ‌صورت جدی به این موضوع ورود می‌ کردند، باید نشانه‌های روشن ‌تری از اصلاح عملکرد و بهبود شرایط توسعه صادرات مشاهده می‌شد. در چنین شرایطی، نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با برگزاری مراسم روز ملی صادرات یا بیان شعارهای حمایتی، وضعیت تجارت خارجی کشور تغییر کند. توسعه صادرات به اقدام مستمر، نظارت مؤثر و پاسخ‌گویی نهادهای مسئول نیاز دارد.

چرا در شرایط فعلی، توسعه صادرات به بازار روسیه باید در اولویت بیشتری قرار گیرد؟

جلالی فر: روسیه یکی از بازارهای مهم و قابل ‌دسترس برای توسعه تجارت خارجی ایران است. با توجه به شرایط اقتصادی و محدودیت‌های موجود در روابط تجاری ایران با برخی بازارهای بین ‌المللی، استفاده از ظرفیت بازار روسیه و کشورهای منطقه اهمیت زیادی دارد.

باید توجه کنیم که صرف همسایگی جغرافیایی یا وجود توافق‌های تجاری، به معنای دسترسی آسان به بازار نیست. حضور موفق در این بازار به شناخت دقیق نیازهای مصرف ‌کنندگان، آگاهی از مقررات واردات، ایجاد شبکه‌های توزیع، برقراری ارتباط با خریداران و شناخت موانع اجرایی نیاز دارد.

در این میان، اتاق بازرگانی ایران و نهادهای مرتبط با توسعه روابط تجاری با روسیه باید نقش فعال ‌تری ایفا کنند. این مجموعه‌ها می‌توانند با فراهم کردن اطلاعات معتبر درباره بازار، تسهیل ارتباطات تجاری و کمک به شناسایی شرکای اقتصادی، مسیر فعالیت صادرکنندگان ایرانی را هموار کنند. وقتی چنین حمایت ‌هایی به شکل مؤثر و مستمر ارائه نمی‌شود، صادرکننده ناچار است بخش عمده‌ای از مشکلات را شخصاً حل کند. در این شرایط، حتی فرصت‌ هایی که از طریق توافق‌های تجاری ایجاد شده ‌اند نیز ممکن است به نتایج مورد انتظار منجر نشوند.

با توجه به برگزاری روز ملی صادرات، چه انتظاری از دولت و نهادهای مسئول دارید؟

جلالی فر: انتظار من این است که روز ملی صادرات از یک مناسبت تشریفاتی فراتر برود و به فرصتی برای بررسی عملکرد واقعی دستگاه‌های مسئول تبدیل شود.

باید از خودمان بپرسیم که در یک سال گذشته چه اقداماتی برای توسعه صادرات انجام داده‌ایم، چه موانعی برطرف شده‌اند و چه فرصت‌هایی همچنان بلا استفاده باقی مانده‌اند. همچنین باید مشخص شود که چرا توافق ‌های تجاری موجود، از جمله توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، نتوانسته‌اند متناسب با ظرفیت‌های خود به توسعه صادرات کمک کنند.

بی تردید عملکرد اتاق بازرگانی نیز باید به‌طور جدی ارزیابی شود. این نهاد باید مشخص کند که برای تسهیل دسترسی صادرکنندگان به بازارهای هدف چه اقداماتی انجام داده و چه نتایج قابل‌اندازه ‌گیری به دست آورده است. اگر اتاق بازرگانی در مسیر توسعه صادرات وظایف خود را به ‌درستی انجام نمی ‌دهد، باید این مسئله مورد بررسی قرار گیرد و راهکارهای اصلاحی مشخصی برای آن در نظر گرفته شود.

به هر حال، توسعه صادرات با شعار و امضای توافق‌ نامه محقق نمی‌شود؛ بلکه به اقدام عملی، استفاده صحیح از فرصت‌های تجاری و پاسخگو بودن نهادهای مسئول نیاز دارد. تا زمانی که میان سیاست‌های اعلام ‌شده و عملکرد اجرایی فاصله وجود داشته باشد و ظرفیت نهادهای مسئول به درستی در خدمت صادرکنندگان قرار نگیرد، نمی‌توان انتظار داشت بازارهایی مانند روسیه به جایگاه واقعی خود در تجارت خارجی ایران دست پیدا کنند.

پایان/