سیف‌الله سیف‌الدین اعظم، خلبان بنگلادشی‌تبار نیروی هوایی پاکستان، در دوره‌ای از تاریخ جنگ سرد در آسمان چند کشور خاورمیانه و جنوب آسیا پرواز کرد؛ از جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۶۵ تا نبردهای اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۶۷ و روایت‌هایی از حضور در جبهه سوریه در سال ۱۹۷۴. نام او با سرنگونی دست‌کم پنج هواپیمای دشمن پیوند خورده است؛ کارنامه‌ای که علاوه بر مهارت پروازی، تصویری از نقش خلبانان خارجی در جنگ‌های منطقه‌ای و مناسبات نظامی میان کشورهای آسیایی و عربی ارائه می‌دهد.

از بنگال شرقی تا پایگاه‌های نظامی پاکستان

در تصور بخشی از افکار عمومی کشورهای عربی، پاکستان و بنگلادش بیشتر با نیروی کار مهاجر، رانندگان و کارگران شاغل در کشورهای حوزه خلیج فارس شناخته می‌شوند. اما تاریخ نظامی این دو کشور روایت دیگری نیز دارد؛ روایتی از خلبانانی که در مقاطع مختلف در جنگ‌های منطقه‌ای مشارکت کردند و در شکل‌گیری معادلات هوایی خاورمیانه نقش داشتند. سیف‌الله سیف‌الدین اعظم، معروف به سیف‌الأعظم، یکی از این چهره‌هاست.

او در ۱۱ سپتامبر ۱۹۴۱ در منطقه پابنا، واقع در بنگال شرقی، متولد شد؛ سرزمینی که امروز بخشی از بنگلادش است. پدرش در کلکته کار می‌کرد و سیف‌الأعظم دوران کودکی خود را در این شهر گذراند. تقسیم شبه‌قاره هند در سال ۱۹۴۷ و تأسیس پاکستان، مسیر زندگی خانواده او را تغییر داد و آنها به پاکستان غربی مهاجرت کردند.

سیف‌الأعظم در ۱۴سالگی وارد یک مدرسه نظامی شد و پس از پایان تحصیلات، در سال ۱۹۵۸ به دانشکده افسری نیروی هوایی پاکستان راه یافت. او در سال ۱۹۶۰، پس از گذراندن دوره‌های آموزش خلبانی، فارغ‌التحصیل شد و فعالیت نظامی خود را آغاز کرد.

مسیر حرفه‌ای او از همان سال‌های نخست با آموزش جنگنده‌های جت همراه بود. نیروی هوایی پاکستان او را برای گذراندن دوره پیشرفته پرواز با F-86 Sabre به پایگاه هوایی لوک در ایالت آریزونا آمریکا فرستاد. عملکرد او در این دوره، به‌ویژه در آموزش پرواز و تیراندازی هوایی، مورد توجه قرار گرفت و عنوان Top Gun را دریافت کرد.

این عنوان صرفاً یک امتیاز آموزشی نبود. تیراندازی هوایی در دوره جنگنده‌های نسل اول و دوم جت، به توانایی خلبان در تشخیص فاصله، تخمین سرعت نسبی، تنظیم زاویه حمله و کنترل هواپیما در شرایط متغیر نبرد وابسته بود. در آن زمان، خلبان برای هدف‌گیری دقیق بیش از هر چیز به مهارت دیداری و توانایی کنترل جنگنده متکی بود.

سیف‌الأعظم در سال ۱۹۶۳ به پاکستان بازگشت و در پایگاه هوایی سارگودها به‌عنوان خلبان و مربی پرواز F-86 Sabre فعالیت کرد. چند سال بعد، همین تجربه او را به نخستین میدان جنگ جدی‌اش رساند.

نخستین پیروزی هوایی؛ رویارویی با جنگنده‌ای کوچک و چابک

جنگ هند و پاکستان در سپتامبر ۱۹۶۵، نخستین مرحله مهم در کارنامه رزمی سیف‌الأعظم بود. او در اسکادران هفدهم نیروی هوایی پاکستان خدمت می‌کرد و در مأموریت‌های مختلف، از جمله حملات علیه مواضع زمینی هند، مشارکت داشت.

در یکی از این مأموریت‌ها، گروه پروازی او با دو فروند جنگنده هندی Folland Gnat مواجه شد. در جریان درگیری، هواپیمای سیف‌الأعظم در موقعیت دشواری قرار گرفت، اما او توانست از محاصره خارج شود و یکی از جنگنده‌های مهاجم را با آتش توپ‌های F-86 Sabre سرنگون کند.

اهمیت این درگیری را باید در ویژگی‌های دو جنگنده جست‌وجو کرد. Folland Gnat ساخت بریتانیا، به دلیل ابعاد کوچک، شتاب مناسب و قدرت مانور بالا، از هواپیماهای دشوار برای مقابله در نبرد نزدیک به شمار می‌رفت. این جنگنده در نیروی هوایی هند به کار گرفته شده بود و به دلیل عملکرد خود در برابر F-86 Sabre، لقب «قاتل سابرها» را دریافت کرده بود.

در چنین شرایطی، خلبان پاکستانی برای مقابله با Gnat باید موقعیت هدف را به‌سرعت تشخیص می‌داد، سرعت و انرژی جنگنده خود را مدیریت می‌کرد و در فرصت محدود، زاویه مناسبی برای شلیک به دست می‌آورد.

براساس گزارش بنیاد Gathering of Eagles، سیف‌الأعظم در این درگیری یک پیروزی هوایی به دست آورد. این موفقیت به دریافت نشان نظامی Sitara-i-Jurat، معروف به «ستاره جرأت»، منجر شد. او پس از جنگ نیز در سال ۱۹۶۶ به فرماندهی اسکادران دوم نیروی هوایی پاکستان ارتقا یافت.

اما بخش مهم‌تر کارنامه او در سال‌های بعد و در جبهه‌ای دورتر از شبه‌قاره هند شکل گرفت.

از اردن تا عراق؛ خلبانی در دو جبهه جنگ اعراب و اسرائیل

در اواخر سال ۱۹۶۶، سیف‌الأعظم به‌عنوان مستشار و خلبان به نیروی هوایی سلطنتی اردن اعزام شد. او در اسکادران اول این نیرو با جنگنده‌های Hawker Hunter پرواز می‌کرد؛ هواپیمایی بریتانیایی که به چهار توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN مجهز بود و در نبردهای نزدیک از قدرت آتش قابل‌توجهی برخوردار بود.

در ۵ ژوئن ۱۹۶۷، با آغاز جنگ شش‌روزه، نیروی هوایی اسرائیل حملات گسترده‌ای را علیه پایگاه‌های هوایی کشورهای عربی آغاز کرد. سیف‌الأعظم در جریان درگیری‌های هوایی بر فراز پایگاه المفرق اردن با جنگنده‌های اسرائیلی روبه‌رو شد.

درباره تعداد هواپیماهای اسرائیلی که در این نبرد هدف قرار گرفتند، گزارش‌ها یکسان نیستند. تاریخچه موزه نیروی هوایی پاکستان و بنیاد Gathering of Eagles، سرنگونی یک فروند Super Mystère و آسیب دیدن یک هواپیمای دیگر را گزارش کرده‌اند. در مقابل، برخی روایت‌های دیگر دو پیروزی هوایی را به او نسبت می‌دهند.

این تفاوت در گزارش‌ها اهمیت دارد؛ زیرا در ارزیابی کارنامه خلبانان جنگنده، میان انهدام قطعی هواپیما، آسیب رساندن به آن و ثبت ادعای پیروزی تفاوت وجود دارد. بنابراین، شمار پیروزی‌های هوایی سیف‌الأعظم در جبهه اردن باید با توجه به نوع و اعتبار اسناد مورد بررسی قرار گیرد.

پس از حمله اسرائیل به پایگاه المفرق و آسیب دیدن باند پروازی، سیف‌الأعظم و تعدادی از خلبانان به پایگاه هوایی H-3 عراق، معروف به الولید، منتقل شدند. این جابه‌جایی، او را وارد جبهه دیگری از جنگ کرد؛ جبهه‌ای که در آن نیروی هوایی عراق نیز با حملات اسرائیل مواجه بود.

در ۷ ژوئن ۱۹۶۷، بمب‌افکن‌های اسرائیلی Vautour با پشتیبانی جنگنده‌های Mirage III CJ به پایگاه الولید حمله کردند. در نتیجه این عملیات، ۱۱ هواپیمای عراقی مستقر در پایگاه آسیب دیدند و برج مراقبت نیز خسارت دید.

سیف‌الأعظم به همراه دو خلبان عراقی، احسان شردوم و سمیر زینال، با سه فروند Hawker Hunter FMK-59A به پرواز درآمد. در جریان درگیری هوایی، هواپیمای احسان شردوم هدف قرار گرفت و او ناچار به ترک جنگنده شد.

سیف‌الأعظم در ادامه نبرد، یک فروند Mirage III CJ و یک بمب‌افکن Vautour اسرائیلی را با استفاده از توپ‌های ۳۰ میلی‌متری جنگنده Hunter هدف قرار داد و سرنگون کرد. این دو پیروزی، مهم‌ترین بخش کارنامه او در جبهه عراق محسوب می‌شوند.

بر اساس برخی گزارش‌ها، سمیر زینال نیز در همین درگیری به مقابله با هواپیماهای اسرائیلی پرداخت. همچنین درباره اسارت دو خلبان اسرائیلی به نام‌های اسحاق گولان و گیدئون درور پس از خروج اضطراری از هواپیماهایشان، روایت‌هایی منتشر شده است.

با احتساب پیروزی‌های منتسب به سیف‌الأعظم در اردن و عراق، چهار پیروزی هوایی در فاصله‌ای کمتر از ۷۲ ساعت به نام او ثبت شده است. این موضوع یکی از دلایل اصلی شهرت او در تاریخ هوانوردی نظامی جنوب آسیاست.

چرا Hawker Hunter برای این نبردها اهمیت داشت؟

بخش عمده پیروزی‌های هوایی منتسب به سیف‌الأعظم در جنگ ۱۹۶۷ با جنگنده بریتانیایی Hawker Hunter به دست آمد. این هواپیما با موتور توربوجت Rolls-Royce Avon و چهار توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN، برای مأموریت‌های رهگیری و نبرد هوا به هوا به کار گرفته می‌شد.

Hunter از نظر سرعت و قدرت آتش، هواپیمایی متناسب با مأموریت‌های آن دوره بود. با این حال، نتیجه درگیری‌های نزدیک تنها به مشخصات فنی جنگنده وابسته نبود. خلبان باید سرعت و ارتفاع را به‌گونه‌ای مدیریت می‌کرد که ضمن حفظ انرژی هواپیما، امکان قرار گرفتن در موقعیت مناسب برای شلیک را نیز داشته باشد.

در نبردهای آن دوره، سامانه‌های راداری و موشک‌های هدایت‌شونده هنوز به سطح فناوری امروزی نرسیده بودند. تشخیص بصری دشمن، دریافت اطلاعات از کنترل زمینی و توانایی حفظ موقعیت تاکتیکی، نقش مهمی در تعیین نتیجه درگیری داشت.

از این منظر، تجربه سیف‌الأعظم در پرواز با F-86 و سپس Hawker Hunter نشان‌دهنده سازگاری او با دو جنگنده متفاوت از نظر طراحی، موتور و رفتار پروازی بود.

بنگلادش؛ تغییر کشور، تغییر مسئولیت

با استقلال بنگلادش در سال ۱۹۷۱، ساختار نظامی منطقه تغییر کرد. سیف‌الأعظم که در بنگال شرقی متولد شده بود، پس از استقلال به کشور تازه‌تأسیس بنگلادش پیوست و در نیروی هوایی این کشور مسئولیت‌هایی بر عهده گرفت.

او در این مرحله از فعالیت حرفه‌ای خود، علاوه بر پرواز و آموزش، وارد حوزه مدیریت نظامی شد. براساس زندگی‌نامه بنیاد Gathering of Eagles، مسئولیت‌هایی مانند مدیریت ایمنی پرواز و مدیریت عملیات نیروی هوایی بنگلادش به او واگذار شد.

گزارش تحقیقی bdnews24 به نقل از پسرعموی او، فخرال اعظم، می‌گوید سیف‌الأعظم در ۹ ژانویه ۱۹۷۴ همراه با آخرین گروه بنگالی‌های شاغل در نیروی هوایی پاکستان به بنگلادش بازگشت.

اما بخشی دیگر از روایت زندگی نظامی او به سوریه و جنگ اعراب و اسرائیل مربوط می‌شود؛ روایتی که از نظر زمانی نیازمند بررسی دقیق‌تری است.

پرونده سوریه؛ روایت یک پیروزی در آسمان جولان

درباره حضور سیف‌الأعظم در نیروی هوایی سوریه در سال ۱۹۷۴، گزارشی از سوی محمد حسام المزین، خلبان بازنشسته و تک‌خال سوری، منتشر شده است.

او در صفحه شخصی خود نوشته است که سیف‌الأعظم در سال ۱۹۷۴ در پایگاه هوایی الضمیر حضور داشته و یک فروند جنگنده Mirage III C اسرائیلی را بر فراز جولان سرنگون کرده و به هواپیماهای دیگری نیز آسیب رسانده است.

متن عربی منتشرشده از سوی این خلبان چنین است:

«البطل الطیار الباکستانی البنغلادیشی الأصل (سیف الله اعظم..) فی قاعدة الضمیر الجویة عام ١٩٧٤.. واسقاط طائرة میراج ٣ سی.. واعطاب اخری.. فوق الجولان السوری.. کنت فعلا سیف الله.. وکنت الاعظم.»

ترجمه فارسی:

«خلبان پاکستانی با اصالت بنگلادشی، سیف‌الله اعظم؛ در پایگاه هوایی الضمیر در سال ۱۹۷۴، یک فروند Mirage III C را ساقط کرد و به هواپیماهای دیگری بر فراز جولان سوریه آسیب رساند. تو واقعاً سیف‌الله بودی و واقعاً اعظم بودی.»

اهمیت این روایت در آن است که نویسنده، با هویت مشخص و به‌عنوان یک خلبان سوری، پیروزی یادشده را به سیف‌الأعظم نسبت داده است. با این حال، این نوشته به‌تنهایی برای تأیید قطعی جزئیات عملیات کافی نیست و برای ارزیابی دقیق‌تر باید با اسناد مستقل نظامی و گزارش‌های دیگر تطبیق داده شود.

از سوی دیگر، عبدالستار علوی، خلبان بازنشسته پاکستانی، نیز در مصاحبه‌ای درباره مأموریت‌های خلبانان پاکستانی در سوریه در سال ۱۹۷۴ توضیح داده است که آنها با جنگنده‌های MiG-21F-13 پرواز می‌کردند.

به گفته او، محدودیت دسترسی به برخی مدل‌های پیشرفته‌تر جنگنده‌های ساخت شوروی، از جمله MiG-21MF، MiG-21PFM و MiG-23، در کنار محدودیت سوخت، تجهیزات و اطلاعات شناسایی، شرایط عملیاتی خلبانان را تحت تأثیر قرار می‌داد.

با این حال، یک پرسش تاریخی همچنان باقی است: اگر سیف‌الأعظم در ۹ ژانویه ۱۹۷۴ به بنگلادش بازگشته بود، حضور او در پایگاه الضمیر سوریه در همان سال چگونه و در چه مقطعی انجام شده است؟ پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی دقیق‌تر تاریخ مأموریت‌های او و اسناد مربوط به جابه‌جایی خلبانان پاکستانی است.

چهار جنگنده از چهار مسیر متفاوت

یکی از ویژگی‌های کارنامه سیف‌الأعظم، تجربه پرواز با جنگنده‌هایی بود که از نظر طراحی و عملکرد تفاوت‌های قابل‌توجهی داشتند.

او با F-86 Sabre آمریکایی، Hawker Hunter بریتانیایی، Shenyang F-6 چینی و MiG-21 ساخت شوروی پرواز کرد. این تجربه به معنای مواجهه با چهار الگوی متفاوت در طراحی موتور، آیرودینامیک، کنترل پرواز و قابلیت‌های رزمی بود.

F-86 Sabre با بال‌های پس‌گرا و شش مسلسل ۱۲٫۷ میلی‌متری، یکی از جنگنده‌های شناخته‌شده نسل اول جت بود. Hawker Hunter با چهار توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN، برای نبرد نزدیک قدرت آتش بیشتری در اختیار خلبان قرار می‌داد. Shenyang F-6 که نسخه چینی MiG-19 بود، قابلیت پرواز مافوق صوت داشت و MiG-21 نیز به‌عنوان یک رهگیر سبک مافوق صوت در نیروی هوایی سوریه مورد استفاده قرار می‌گرفت.

تسلط بر این هواپیماها صرفاً به یادگیری شیوه هدایت آنها محدود نمی‌شد. هر جنگنده رفتار متفاوتی در سرعت‌های بالا، گردش‌های تند، کاهش ارتفاع و حفظ انرژی داشت. خلبان باید با محدودیت‌های هر هواپیما آشنا می‌شد و تاکتیک پروازی خود را با ویژگی‌های آن تطبیق می‌داد.

در نبردهای هوا به هوا، سه عامل آگاهی موقعیتی، مدیریت انرژی و شناخت هندسه درگیری اهمیت ویژه‌ای دارند. خلبان باید موقعیت دشمن و هم‌تیمی‌های خود را تشخیص دهد، سرعت و ارتفاع را مدیریت کند و در نهایت در موقعیتی قرار گیرد که امکان شلیک مؤثر فراهم شود.

این مؤلفه‌ها در دوره‌ای که بخش عمده درگیری‌ها با دید مستقیم و توپ‌های هواپیما انجام می‌شد، اهمیت بیشتری داشتند.

از میدان جنگ تا مدیریت هوانوردی

فعالیت نظامی سیف‌الأعظم تنها به پروازهای رزمی محدود نماند. پس از استقلال بنگلادش، او در حوزه آموزش، ایمنی پرواز و مدیریت عملیات نیروی هوایی این کشور فعالیت کرد.

او در سال ۱۹۸۰ از خدمت نظامی بازنشسته شد و پس از آن وارد حوزه هوانوردی غیرنظامی شد. از جمله مسئولیت‌های مهم او، ریاست سازمان هواپیمایی کشوری بنگلادش (CAAB) در دو دوره ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۴ و ۱۹۸۷ تا ۱۹۸۸ بود.

سیف‌الأعظم همچنین وارد فعالیت سیاسی شد و در سال ۱۹۹۱ به نمایندگی از حوزه انتخابیه پابنا به پارلمان بنگلادش راه یافت. او تا سال ۱۹۹۶ در این سمت فعالیت کرد.

در طول دوران خدمت، نشان‌های نظامی مختلفی از جمله Sitara-i-Jurat پاکستان، Wisam al-Istiqlal اردن و Noth-es-Shuja عراق به او اعطا شد. او همچنین در سال ۲۰۰۱ به‌عنوان یکی از دریافت‌کنندگان عنوان Living Eagles معرفی شد؛ برنامه‌ای که برای تقدیر از چهره‌های برجسته هوانوردی نظامی برگزار می‌شد.

سیف‌الأعظم در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۰ در شهر داکا بر اثر ایست قلبی درگذشت و با تشریفات رسمی نظامی به خاک سپرده شد.

میراث یک خلبان در تاریخ جنگ سرد

سیف‌الأعظم را نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد هواپیماهایی که به او نسبت داده شده است، بررسی کرد. اهمیت زندگی نظامی او در پیوند چند تجربه متفاوت قرار دارد: جنگ هند و پاکستان، مشارکت در عملیات هوایی اردن و عراق در جنگ ۱۹۶۷، روایت حضور در سوریه، خدمت در نیروهای هوایی چند کشور و سپس فعالیت در ساختار نظامی و غیرنظامی بنگلادش.

برخی منابع دست‌کم پنج پیروزی هوایی را به او نسبت می‌دهند؛ رقمی که در ادبیات هوانوردی نظامی، او را در محدوده تعریف سنتی یک تک‌خال هوایی قرار می‌دهد. با این حال، ارزیابی دقیق این کارنامه مستلزم تفکیک پیروزی‌های تأییدشده از مواردی است که در گزارش‌های مختلف به‌صورت آسیب‌رساندن یا ادعای انهدام مطرح شده‌اند.

در کنار این موضوع، حضور او در نیروهای هوایی پنج کشور و تجربه پرواز با جنگنده‌های آمریکایی، بریتانیایی، چینی و روسی، ویژگی متفاوتی به زندگی حرفه‌ای او بخشیده است.

سیف‌الأعظم در دورانی فعالیت کرد که جنگنده‌های جت به‌تدریج به ابزار اصلی نبردهای هوایی تبدیل می‌شدند و کشورهای منطقه برای تأمین نیروی انسانی متخصص، از خلبانان و مستشاران خارجی استفاده می‌کردند. زندگی او بازتابی از همین دوره است؛ دوره‌ای که مرزهای ملی، مسیر حرفه‌ای برخی خلبانان نظامی را تعیین نمی‌کرد و تجربه پروازی آنها در چندین جبهه به کار گرفته می‌شد.

مجموعه تصاویر

از راست به چپ: ستوان خلبان غالب القیسی، ستوان یکم خلبان ولید السامرایی، سروان خلبان ناطق محمد علی، سروان خلبان عبداللطیف عبدالکریم، سرهنگ دوم خلبان اسماعیل وقتی، سروان خلبان سمیر یوسف زینال، سروان خلبان مهدی البیاء، ستوان یکم خلبان عماد عزت و ستوان یکم خلبان مهند علوان