به گزارش تحریریه، در تاریخ جنگهای هوایی خاورمیانه، برخی از نامها نه در جریان نبرد، بلکه سالها پس از پایان آن به شهرت رسیدهاند. عبدالستار علوی، خلبان پاکستانی که بعدها به دلیل مهارت در پرواز با جنگندههای میگ به «ارباب میگها» شهرت یافت، یکی از همین چهرههاست. داستان او به دورهای بازمیگردد که اگرچه جنگ اعراب و اسرائیل در اکتبر ۱۹۷۳ پایان یافته بود، اما درگیریهای هوایی میان سوریه و اسرائیل همچنان ادامه داشت و آسمان بلندیهای جولان به یکی از صحنههای رویارویی جنگندههای دو طرف تبدیل شده بود.

حضور علوی در این نبردها بخشی از مشارکت داوطلبانه شماری از خلبانان باتجربه پاکستانی در حمایت از کشورهای عربی بود. پاکستان در آن مقطع بهصورت رسمی وارد جنگ نشده بود، اما گروهی از خلبانان نیروی هوایی این کشور با استفاده از مرخصی و خارج از چارچوب اعزام رسمی سازمانی، برای همکاری نظامی با سوریه راهی خاورمیانه شدند. علوی یکی از این خلبانان بود؛ افسری که پیش از ورود به این مأموریت، تجربه پرواز با جنگندههای میگ-۲۱ را در نیروی هوایی عراق و پاکستان به دست آورده بود.
از آکادمی ریسالپور تا آسمان خاورمیانه
عبدالستار علوی در سال ۱۹۴۴ در روستای سامیپور، در منطقه جالندهار پنجاب هند بریتانیا، متولد شد. او در خانوادهای با پیشینه نظامی رشد کرد. پدرش از افسران ارتش هند بریتانیا بود که پس از تشکیل پاکستان به ارتش این کشور پیوست.
علوی تحصیلات متوسطه خود را در شهر بنو به پایان رساند و سپس در کالج امرسون مولتان ادامه تحصیل داد. مسیر نظامی او در سال ۱۹۶۳ با ورود به آکادمی نیروی هوایی پاکستان در ریسالپور آغاز شد. آموزش پرواز را با هواپیمای آموزشی سسنا تی-۳۷ گذراند و در سال ۱۹۶۵ بهعنوان خلبان عمومی فارغالتحصیل شد.
همزمان با آغاز جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۶۵، او هنوز در ابتدای مسیر حرفهای خود قرار داشت. مأموریتهایش بیشتر به پروازهای ترابری و ارتباطی میان پایگاههای هوایی محدود میشد؛ پروازهایی که در ادبیات نیروی هوایی پاکستان با عنوان «پیکهای هوایی» شناخته میشدند.
نقطه عطف بعدی در زندگی حرفهای علوی، اعزام او به عراق بود. او بین سالهای ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۱ در قالب گروه مستشاران نظامی پاکستان در نیروی هوایی عراق خدمت کرد. در این دوره، تخصص خود را در پرواز با جنگندههای میگ-۲۱ توسعه داد و بهعنوان خلبان آزمایشی این هواپیما فعالیت کرد. همچنین در آموزش خلبانان عراقی و شکلگیری ساختار آموزشی پرواز با میگ-۲۱ نقش داشت.
این تجربه برای علوی اهمیت ویژهای داشت. میگ-۲۱ جنگندهای ساخت شوروی بود که در اختیار بسیاری از کشورهای عربی و متحدان آنها قرار داشت و شناخت دقیق ویژگیهای پروازی و محدودیتهای عملیاتی آن میتوانست در نبردهای احتمالی با جنگندههای غربی ساخت اسرائیل تعیینکننده باشد.
با آغاز جنگ سال ۱۹۷۱ میان هند و پاکستان، علوی به کشورش بازگشت و در مأموریتهای پشتیبانی هوایی نزدیک و واکنش سریع، بهویژه در منطقه شکرگاره، مشارکت کرد. پس از پایان جنگ، بهعنوان مربی پرواز به آکادمی نیروی هوایی پاکستان پیوست و در زمینه آموزش و تدوین دستورالعملهای پروازی جنگندههای اف-۷، نسخه چینی توسعهیافته خانواده میگ-۲۱، فعالیت کرد.
این مسیر حرفهای، او را به خلبانی با تجربه عملیاتی، آموزشی و فنی در زمینه جنگندههای میگ تبدیل کرده بود؛ تجربهای که اندکی بعد در مأموریتی در سوریه اهمیت خود را نشان داد.
### مأموریت سوریه؛ حضور در جبههای که جنگ در آن پایان نیافته بود
با آغاز جنگ اکتبر ۱۹۷۳، معروف به جنگ یوم کیپور یا جنگ رمضان، پاکستان در چارچوب سیاست حمایت از کشورهای عربی، شماری از خلبانان زبده نیروی هوایی خود را در اختیار سوریه قرار داد. ذوالفقار علی بوتو، نخستوزیر وقت پاکستان، از حامیان این رویکرد بود و اسلامآباد تلاش داشت با اعزام نیروهای متخصص، در کنار کشورهای عربی قرار گیرد.
علوی یکی از هشت خلبان پاکستانی بود که در سوریه مستقر شدند. این گروه تحت فرماندهی عارف منظور، رهبر اسکادران، فعالیت میکرد و با نام رمز «شاهباز» شناخته میشد. علوی در اسکادران شصتوهفتم نیروی هوایی سوریه، مستقر در پایگاه هوایی الضمیر، خدمت میکرد و با جنگنده رهگیر میگ-۲۱ اف-۱۳ پرواز میکرد.
اگرچه جنگ اصلی اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ به پایان رسیده بود، جبهه سوریه همچنان شاهد درگیریهای متناوب و نبردهای هوایی بود. اسرائیل و سوریه در منطقه بلندیهای جولان، لبنان و مناطق مرزی شمال فلسطین اشغالی به رویارویی ادامه میدادند. در چنین شرایطی، مأموریت خلبانان پاکستانی صرفاً یک همکاری آموزشی یا مستشاری نبود و آنها در معرض مشارکت مستقیم در عملیاتهای رزمی قرار داشتند.
مهمترین رویداد این دوره در ۲۶ آوریل ۱۹۷۴ رقم خورد؛ روزی که گروهی از خلبانان پاکستانی در جریان یک مأموریت گشتزنی با جنگندههای اسرائیلی مواجه شدند.
### نبرد ۲۶ آوریل؛ یک موشک و سرنوشت یک میراژ اسرائیلی
بر اساس روایتهای منتشرشده از این واقعه، گروه پروازی هشتفروندی تحت فرماندهی عارف منظور پس از انجام مأموریت گشتزنی بر فراز آسمان لبنان در مسیر بازگشت قرار داشت. در همین هنگام، کنترلکننده رادار از حضور هواپیماهای اسرائیلی در منطقه خبر داد. شرایط عملیاتی نیز پیچیده بود؛ پارازیتهای رادیویی ارتباطات را مختل کرده و تشخیص موقعیت دقیق هواپیماهای دشمن را دشوار ساخته بود.
علوی که در انتهای آرایش پروازی گروه قرار داشت، متوجه نزدیک شدن دو فروند جنگنده میراژ ۳ سیجی اسرائیلی شد. موقعیت او از چند جهت دشوار بود. از یک سو، جنگندههای اسرائیلی در حال نزدیک شدن بودند و از سوی دیگر، میزان سوخت باقیمانده در مخازن میگ-۲۱ او کاهش یافته بود. ادامه درگیری میتوانست خطر اتمام سوخت و از دست رفتن امکان بازگشت ایمن به پایگاه را به همراه داشته باشد.
با این حال، علوی تصمیم گرفت با هواپیماهای مهاجم درگیر شود. او جنگنده خود را در موقعیت مناسب برای حمله قرار داد و منتظر نزدیک شدن یکی از میراژها ماند. هنگامی که فاصله دو هواپیما به محدوده مناسب شلیک رسید، یک فروند موشک حرارتی هوا به هوای کی-۱۳ ساخت شوروی را به سوی جنگنده اسرائیلی شلیک کرد.
این لحظه در روایتهای بعدی علوی جایگاه ویژهای پیدا کرد. او زمان پرتاب موشک را یکی از طولانیترین ثانیههای زندگی خود توصیف کرده است؛ لحظهای که سرنوشت درگیری به عملکرد موشک و دقت تصمیمگیری خلبان وابسته بود.
موشک به هدف برخورد کرد و جنگنده میراژ اسرائیلی سقوط کرد. بر اساس روایت منابع پاکستانی، خلبان اسرائیلی که با نام کاپیتان لوتز معرفی شده است، ناچار به خروج اضطراری از هواپیما شد. در برخی روایتها، به جراحات مرگبار او پس از اجکت نیز اشاره شده است.
هواپیمای دوم اسرائیلی که شاهد سرنگونی جنگنده پیشرو خود بود، از ادامه درگیری خودداری کرد و منطقه را ترک کرد. علوی نیز با وجود محدودیت سوخت، توانست جنگنده میگ-۲۱ خود را به سلامت به پایگاه بازگرداند.
اهمیت این درگیری از آن جهت مورد توجه قرار گرفت که یک خلبان پاکستانی با استفاده از جنگنده میگ-۲۱ ساخت شوروی، موفق به سرنگونی یک فروند میراژ ۳ سیجی ساخت فرانسه متعلق به نیروی هوایی اسرائیل شده بود. این واقعه در روایت نظامی پاکستان بهعنوان نمونهای از برتری مهارت خلبان و استفاده مؤثر از ظرفیتهای یک جنگنده سبک رهگیر در برابر هواپیمایی پیشرفتهتر مطرح شد.
البته درباره جزئیات این نبرد باید به یک نکته توجه داشت: اسناد رسمی منتشرشده اسرائیل بهطور روشن و مستقل، تمام جزئیات واقعه و هویت خلبانان را تأیید نمیکنند. از این رو، بخش مهمی از اطلاعات مربوط به این درگیری بر روایتهای پاکستانی و سوری و مصاحبههای بعدی علوی استوار است.
۲۵ سال سکوت؛ چرا ماجرای علوی پنهان ماند؟
یکی از جنبههای قابل توجه این ماجرا، نه فقط خود نبرد هوایی، بلکه سکوت طولانیمدت درباره آن در پاکستان بود.
علوی پس از پایان مأموریت سوریه به کشورش بازگشت، اما خبر سرنگونی جنگنده اسرائیلی بهطور عمومی منتشر نشد. دلیل اصلی این سکوت، موقعیت سیاسی پاکستان بود. اسلامآباد بهصورت رسمی در جنگ با اسرائیل شرکت نکرده بود و حضور خلبانان پاکستانی در عملیاتهای رزمی سوریه نیز میتوانست پیامدهای سیاسی و دیپلماتیک داشته باشد.
در نتیجه، ماجرای نبرد ۲۶ آوریل ۱۹۷۴ برای حدود ۲۵ سال در محدوده اطلاعات غیرعلنی باقی ماند. این سکوت تا سال ۱۹۹۹ ادامه یافت؛ زمانی که جزئیات مأموریت و نقش علوی بهتدریج در پاکستان آشکار شد.
انتشار این اطلاعات، تصویری متفاوت از مشارکت نظامی پاکستان در جنگهای اعراب و اسرائیل ارائه کرد. تا پیش از آن، افکار عمومی پاکستان بیشتر با نام خلبانان شناختهشدهای آشنا بود که در جنگهای هند و پاکستان یا مأموریتهای رسمی نیروی هوایی این کشور حضور داشتند. اما ماجرای علوی نشان داد که بخشی از مشارکت نظامی پاکستان در خاورمیانه، خارج از چارچوب رسمی و برای سالها دور از چشم افکار عمومی انجام شده است.
علوی در مصاحبههای بعدی خود از سکوت ۲۵ ساله پس از بازگشت به پاکستان سخن گفته و تأکید کرده است که در آن مدت، هیچ بازتاب عمومی از آنچه در سوریه اتفاق افتاده بود وجود نداشت. آشکار شدن ماجرا پس از گذشت این سالها، واکنش گستردهای در پاکستان برانگیخت و نام او را به یکی از چهرههای مورد توجه تاریخ هوانوردی نظامی این کشور تبدیل کرد.
از نشانهای نظامی تا فرماندهی در نیروی هوایی پاکستان
عملکرد علوی در سوریه با تقدیر مقامات نظامی پاکستان و سوریه همراه شد. او به پاس خدمات و مشارکت در عملیاتهای رزمی، نشان شجاعت پاکستان، موسوم به «ستاره جرأت»، و همچنین نشان تمایز نظامی دریافت کرد.
سوریه نیز به پاس نقش او در دفاع از حریم هوایی این کشور، نشانها و مدالهای نظامی از جمله «وسام الشجاعه» و «وسام الاستحقاق» را به او اعطا کرد. قدردانی از خدمات علوی در سال ۲۰۲۳ نیز بار دیگر در مناسبات نظامی دو کشور مورد توجه قرار گرفت.
با این حال، فعالیت حرفهای علوی به نبرد سوریه محدود نماند. او پس از بازگشت به پاکستان به خدمت در نیروی هوایی ادامه داد و در سالهای بعد مسئولیتهای مهمی را بر عهده گرفت.
از جمله مهمترین مسئولیتهای او، فرماندهی مدرسه فرماندهان رزمی نیروی هوایی پاکستان بود؛ مرکزی که وظیفه آموزش تاکتیکهای پیشرفته نبرد هوایی و آمادهسازی خلبانان برای شرایط پیچیده عملیاتی را بر عهده دارد. او همچنین فرماندهی پایگاه هوایی رفیقی و ریاست مجتمع هوانوردی پاکستان در کامره را تجربه کرد.
علوی سرانجام در سال ۱۹۹۸ با درجه ایرکامودور، معادل سرتیپ در ساختار نظامی پاکستان، بازنشسته شد.
عبدالستار علوی و جایگاه او در تاریخ نبردهای هوایی
نام عبدالستار علوی در کنار سیفالله سیفالدین الأعظم، خلبان پاکستانی-بنگلادشی، در روایتهای مربوط به رویارویی خلبانان پاکستانی با جنگندههای اسرائیلی مطرح میشود. این دو خلبان در منابع پاکستانی به دلیل سرنگونی جنگندههای میراژ ۳ سیجی اسرائیلی مورد توجه قرار گرفتهاند.
سیفالله الأعظم نیز از چهرههای شناختهشده تاریخ هوانوردی نظامی جنوب آسیاست که در جنگهای اعراب و اسرائیل مشارکت داشت و سابقه سرنگونی هواپیماهای اسرائیلی به او نسبت داده میشود.
آنچه داستان علوی را متمایز میکند، ترکیب چند عامل است: تجربه پرواز با جنگندههای ساخت شوروی، مأموریت مستشاری در عراق، حضور داوطلبانه در نیروی هوایی سوریه، مشارکت در نبردهای هوایی با اسرائیل و سرانجام بازگشت به پاکستان بدون انتشار عمومی جزئیات عملیات.
در این روایت، یک خلبان که سالها در سکوت به فعالیت حرفهای خود ادامه داده بود، پس از گذشت ربع قرن به چهرهای شناختهشده در تاریخ نظامی کشورش تبدیل شد. عنوان «ارباب میگها» نیز بازتابی از همین تصویر است؛ خلبانی که مهارت او در استفاده از میگ-۲۱، بهویژه در نبرد سال ۱۹۷۴ با جنگنده اسرائیلی، به بخشی از حافظه نظامی پاکستان راه یافت.
داستان علوی همچنین نشان میدهد که تاریخ جنگهای اعراب و اسرائیل صرفاً به ارتشها و خلبانان کشورهای درگیر محدود نمیشود. در کنار نیروهای سوری، مصری و اسرائیلی، خلبانانی از کشورهای دیگر نیز در شکلگیری معادلات نظامی آن دوره نقش داشتند؛ افرادی که برخی از آنها در زمان وقوع حوادث کمتر شناخته شده بودند و سالها بعد، با انتشار روایتهای مربوط به مأموریتهایشان، جایگاه خود را در تاریخ نظامی منطقه پیدا کردند.
آلبوم تصاویر



پایان/













نظر شما